Bijgeloof: te belangrijk om lacherig over te doen

Even iets afkloppen, toch maar niet onder die ladder doorlopen: we doen er vaak wat lacherig over, maar bijgeloof speelt in het dagelijks leven een belangrijke rol. De UvA-psychologen Frenk van Harreveld, Bastiaan Rutjens en Joop van der Pligt schreven er een boek over: `Dat kan geen toeval zijn’.

Toen Bastiaan Rutjens op tv verscheen om commentaar te geven op de inzegening van de Noord-Zuid-lijn, de Power Balance-bandjes van het Nederlands Elftal, hing uitgeverij Nieuw Amsterdam aan de lijn: of hij een boek wilde schrijven over bijgeloof. `Ik vond het meteen een goed idee’, zegt Rutjens. `Er is vooral in Noord-Amerika veel geschreven over bijgeloof, maar dan alleen over een onderwerp zoals het getal 13 of het geloof in “magic”. Een populair-wetenschappelijk boek over het bijgeloof ontbrak nog.’

Wat is nu precies de definitie van bijgeloof? En waarin verschilt bijgeloof van religie?

Frenk van Harreveld: `Bijgeloof is een manier op een bovennatuurlijke manier in te grijpen op gebeurtenissen. Bij bijgeloof gaat het om alledaagse gebeurtenissen, bij religie gaat het veel meer om levens- en existentiele vragen.’ Bastiaan Rutjens: `Soms is het onderscheid lastig te maken. Andermans geloof omschrijven mensen vaak als bijgeloof.’

Waar komt bijgeloof vandaan?

Van Harreveld: `We zijn geprogrammeerd om structuren, patronen en verbanden te zien. Dat is niet zo gek – we hebben dat vermogen nodig om te kunnen overleven. Donkere wolken kunnen onweer betekenen, geritsel in de bosjes kan op een roofdier duiden. Zo vreemd is het dan niet dat je geneigd bent om bepaalde patronen en verbanden te zien in zaken die in werkelijkheid niets met elkaar te maken hebben. Daarnaast hebben mensen behoefte aan controle, ze willen invloed uitoefenen op hun eigen lot. Door bepaalde rituelen uit te voeren, krijgen ze dat gevoel van controle.’

Hoe belangrijk is bijgeloof voor de moderne mens?

Van Harreveld: `We doen er vaak lacherig over, maar bijgeloof speelt een grote rol in het dagelijks leven – op allerlei terreinen. Van mensen die dingen afkloppen tot beurshandelaren die hun aan- en verkoopgedrag laten leiden door de stand van de maan en de zon en ongeluksgetallen. Het aardige is dat het mensen kan helpen om beter te presteren omdat het zelfvertrouwen geeft. Zo hebben psychologen een onderzoek gedaan waarbij mensen een midgetgolfballetje in een hole moesten tikken. Tegen de ene helft van de proefpersonen werd gezegd dat hun balletje een geluksballetje was, tegen de andere helft werd dat niet gezegd. De mensen met het zogenaamde geluksballetje sloegen deze significant vaker in de hole.’

Maar bijgeloof kan ook juist verlammend werken, toch?

Van Harreveld: `Absoluut. De Amerikaanse honkballer Wade Boggs (Boston Red Sox, NY Yankees) had een heel palet aan bijgelovige rituelen. Hij at kip voor elke wedstrijd omdat zijn team een belangrijke wedstrijd had gewonnen toen hij kip had gegeten. Voor elke slag schreef hij het Hebreeuwse woord chai (leven en hoop) in het zand. Tijdens zijn trainingen moest hij per se op bepaalde tijdstippen specifieke oefeningen doen. De rituelen werden steeds complexer. “Werkt” je ritueel een keertje niet en verlies je bijvoorbeeld een wedstrijd, dan moet je op zoek naar de oorzaak – je moet kip eten terwijl je op die stoel zit, of je moet geen espresso drinken maar cappuccino. Het ritueel verwordt tot obsessief-compulsief gedrag. Op die manier kan bijgeloof het functioneren in de weg staan.’ Rutjens: `Ook op andere manieren kan bijgeloof negatieve gevolgen hebben. Op vrijdag de 13^e komen er 8 procent meer mannen en 25 procent meer vrouwen om het leven in het verkeer dan op gewone vrijdagen, zo bleek uit Fins onderzoek. Dat is waarschijnlijk te wijten aan overdreven voorzichtig rijgedrag op de “ongeluksdagen”.’ Van Harreveld: `Bijgeloof kan desastreus uitpakken. Zo was het getal 53 in de Italiaanse Lotto al tijden niet gevallen, en dus zetten mensen veel geld in op dat het getal. Een aantal mensen stak zich diep in de schulden, en was dat geld in een klap kwijt toen de jackpot op een ander nummer viel. Een vrouw verdronk zich, een man schoot eerst zijn familie dood en toen zichzelf.’

In hoeverre hangt bijgeloof samen met intelligentie? Zijn bijgelovigen dommer?

Rutjens: `Dat verband is zeer zwak. Ook Barack Obama, iemand die wij als intelligent beschouwen, liep met allerlei talismannen op zak toen hij in de verkiezingsstrijd verwikkeld was met John McCain. Mensen die er meer aan gelegen is om een onzekere uitkomst te beinvloeden, zullen eerder geneigd zijn om er bijgelovige rituelen op na te houden. Denk aan mensen op wie de druk op bepaalde momenten extreem hoog is, zoals soldaten, sporters, acteurs, en studenten. Deze mensen moeten op gezette tijden een prestatie neerzetten.’

Zijn alle mensen even bijgelovig? Of zijn er culturele verschillen?

Van Harreveld: `Er is wat onderzoek gedaan naar bijgeloof onder honkballers en dat laat zien dat Amerikanen wat meer rituelen hebben. Bij Japanners ligt dat anders; zij denken dat je vooral door hard werken je toekomst bepaalt. Aan de andere kant geloven Japanners dat alles bezield is, en dat je er alles aan moet doen om de harmonie te bewaren.’ Rutjens: `Behalve persoonlijke bijgelovige rituelen zijn er ook gedeelde, cultureel gedeelde rituelen. In Nederland kloppen we bijvoorbeeld al te rooskleurige toekomstvoorspellingen af op ongeverfd hout. Bij ons is het getal 13 het ongeluksgetal, in China is dat 4. Auto’s met dat getal in het kenteken zijn daar minder waard, omdat veel minder mensen geneigd zijn om die te kopen.’

Bent u zelf bijgelovig?

Rutjens: `Ik heb een tijdje last gehad van een crashende computer. Toen ik het apparaat heel voorzichtig aanzette met mijn pink, startte deze gewoon op. Vervolgens heb ik nog heel lang mijn computer op deze manier aangezet, omdat ik geloofde dat het ding dan niet zou vastlopen.’ Van Harreveld: `Tijdens de UEFA-cupfinale Feyenoord-Borussia Dortmund stond “mijn” club Feyenoord voor. Om die voorsprong niet uit handen te geven, mocht ik van mezelf niet naar de wc. Als ik naar het toilet zou gaan, zou dat een tegendoelpunt opleveren, hield ik mezelf voor.’ Lachend: `Het hielp. Feyenoord won de wedstrijd.’

Dat kan geen toeval zijn – Frenk van Harreveld, Joop van der Pligt en Bastiaan Rutjens, uitgeverij Nieuw Amsterdam. ISBN: 9789046814055

Bron: NieuwsBank

Webdesign, Hosting & Support door Webdiensten ZZP.